Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ηλιούπολης

"Μιχάλης Παπαμαύρος"

Δελτίο Τύπου για συνάντηση ΔΟΕ με Γαβρόγλου

Η Κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ πιο αποφασιστικά στην υλοποίηση της αντιεκπαιδευτικής πολιτικής!

Μονόδρομος η οργάνωση της πάλης από τα κάτω!

 

Στις 10/8 πραγματοποιήθηκε συνάντηση του Δ.Σ. της ΔΟΕ με τον Υπουργό Παιδείας μπροστά στην έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς.

Τα βασικά σημεία των τοποθετήσεων του Υπουργού και των συνεργατών του  επιβεβαιώνουν ότι η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ θα συνεχίσει σταθερά και ακόμα πιο αποφασιστικά την υλοποίηση της αντιεκπαιδευτικής πολιτικής. Ταυτόχρονα γίνεται φανερό ότι θα αξιοποιεί μια σειρά κυβερνητικές παρεμβάσεις (π.χ. ΠΔ 79) για να θολώνει τα νερά και να στήνει κάλπικες και αποπροσανατολιστικές κόντρες με τη Ν.Δ. (και τα υπόλοιπα αστικά κόμματα) με σκοπό να κρύψει την ουσιαστική στρατηγική σύμπλευση τους (π.χ. επιλογή σημαιοφόρων στις μαθητικές παρελάσεις).

Πιο συγκεκριμένα:

Για το Π.Δ. 79/2017 για τη λειτουργία Νηπιαγωγείων και Δημοτικών, που ενσωματώνει στην ουσία όλο το πλέγμα των αντιεκπαιδευτικών ρυθμίσεων του προηγούμενου διαστήματος (π.χ. Υ.Α. για Ολοήμερο Δημοτικό και Νηπιαγωγείο), ο Υπουργός Παιδείας και οι συνεργάτες του υπεραμύνθηκαν της πρόσφατης υπογραφής του. Το χαρακτήρισαν ως μια κορυφαία κυβερνητική παρέμβαση.

Στο ζήτημα των μόνιμων διορισμών τα περί «επιτροπείας» και «κακών θεσμών» έδωσαν και πήραν. Ανέφεραν ότι θα γίνει προσπάθεια σε «βάθος τριετίας» να ξεκινήσουν διορισμοί και πως ο αριθμός των μόνιμων διορισμών (που θέλει να ανακοινώσει η κυβέρνηση) θα επιδιώξουν να αγγίζει το σημερινό αριθμό των αναπληρωτών(!!).  Για πρώτη φορά με τόσο μεγάλη σαφήνεια ειπώθηκε ότι οι όποιοι διορισμοί γίνουν έχουν ως προαπαιτούμενο την ολοκλήρωση της αξιολόγησης στην εκπαίδευση(!!!).

Υπεραμύνθηκαν της ανάγκης να προχωρήσει η διαδικασία της αξιολόγησης με στόχο «την αναβάθμιση συνολικά της εκπαίδευσης». Ξεδιπλώθηκε μια επιχειρηματολογία περί «παθογενειών» και «κακώς κειμένων», που χρειάζεται να καταπολεμηθούν και όχι να κρύβονται. Φυσικά αυτά συνοδεύτηκαν από την επίσης γνωστή φιλολογία, η οποία αξιοποιείται και στο υπόλοιπο Δημόσιο, ότι η αξιολόγηση του ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι τιμωρητική, ότι πρέπει αξιολογηθεί και η ίδια η διοίκηση όχι μόνο οι υφιστάμενοι κ.τ.λ. Σε σχέση με το χρονοδιάγραμμα ανέφερε ότι σε προτεραιότητα είναι η αξιολόγηση των στελεχών της εκπαίδευσης (το οποίο όπως είπαν είναι και μνημονιακή δέσμευση) και θα ακολουθήσει η αυτοαξιολόγηση της σχολικής μονάδας. Είναι σίγουρο ότι θα έχουμε άμεσα πρωτοβουλίες γύρω από το ζήτημα. Υποστήριξαν ότι «δεν υπάρχει κάποιο πλάνο για την αξιολόγηση του εκπαιδευτικού» για εμάς όμως είναι φανερό ότι αυτή θα ενταχθεί στα πλαίσια της αυτοαξιολόγησης της σχολικής μονάδας.

Προσχολική Αγωγή

Για την Προσχολική Αγωγή υποστήριξαν ότι το Υπουργείο και η κυβέρνηση είναι μεν υπέρ της θεσμοθέτησης δίχρονης υποχρεωτικής προσχολικής αγωγής αλλά δεν είναι ακόμα έτοιμο το κράτος να προχωρήσει σε μια τέτοια επιλογή λόγο ελλείψεων σε υποδομές και χρηματοδότησης!

Επιβεβαιώνεται ότι, πέρα από τις διακηρύξεις, προτεραιότητα για την κυβέρνηση έχει η προώθηση της αντιλαϊκής πολιτικής στα πλαίσια της οποίας δεν υπάρχει χώρος για δίχρονη υποχρεωτική προσχολική αγωγή αποκλειστικά δημόσια και δωρεάν.

Για τους αναπληρωτές

Για τους αναπληρωτές, παρά τα λόγια συμπαράστασης και την αναγνώριση των απαράδεκτων όρων εργασίας, δεν υπήρξε καμία συγκεκριμένη δέσμευση γύρω από τα αιτήματα που έχουν κατατεθεί. Στην  ουσία το Υπουργείο αναγνωρίζει ότι στα πλαίσια της ελαστικής εργασίας, των ΕΣΠΑ και των ευέλικτών μορφών εργασίας δε χωράει η εξίσωση των δικαιωμάτων με τους μόνιμους π.χ. καθεστώς αδειών. Το ότι θα υπάρξουν έγκαιρα ( κατά τα λεγόμενά του!!) για φέτος προσλήψεις αναπληρωτών, ο Υπουργός Παιδείας το ονόμασε «κανονικότητα» στο δημόσιο σχολείο!

Ανέφεραν πιο συγκεκριμένα ότι:

Για φέτος υπάρχουν εξασφαλισμένες πιστώσεις για 24.000 αναπληρωτές οι οποίες μπορούν να ξεκινήσουν από τη 1η Σεπτέμβρη έως τις 21 Ιούνη. Για την Πρωτοβάθμια όλες πιστώσεις θα είναι από το ΕΣΠΑ.

Ανέφεραν ότι στις 5 Σεπτέμβρη θα πραγματοποιηθεί μια πολύ μεγάλη φάση προσλήψεων που ίσως φτάσει και το 70%.  Πρώτα θα τρέξει το σύστημα για την Ειδική Αγωγή, μετά για την Γενική και τέλος για τις ειδικότητες. Τις ίδιες μέρες θα προσληφθεί το ΕΕΠ και ΕΒΠ στα ειδικά σχολεία.

Ανέφεραν ότι φέτος θα δοθούν 2500 πιστώσεις για Παράλληλη στήριξη (τη στιγμή που οι διαγνώσεις είναι πάνω από 5500) και 700 πιστώσεις για τάξεις υποδοχής – ΖΕΠ στα πλαίσια της εγγραφής και προσφυγόπουλων που έχουν φοιτήσει σε ΔΥΕΠ στα πρωινά τμήματα των σχολείων.

Συναδέλφισσες, συνάδελφοι,

Η κυβέρνηση και το Υπουργείο Παιδείας βαδίζουν σταθερά στις ράγες της πολιτικής της Ε.Ε., του ΟΟΣΑ, των κελευσμάτων του ΣΕΒ για την Παιδεία. Δεν υπάρχει χρόνος για αναμονή και αυταπάτες. Είναι μονόδρομος για του εκπαιδευτικούς, τους γονείς και συνολικά τους εργαζόμενους η αντιπαράθεση μ΄ αυτή την πολιτική. Η δημιουργία των προϋποθέσεων συνολικότερης αναμέτρησης με την πολική που μετατρέπει τη μόρφωση σε εμπόρευμα, που τσακίζει τα μορφωτικά δικαιώματα των μαθητών και τα εργασιακά δικαιώματα των εκπαιδευτικών. Στους στόχους της καπιταλιστικής ανάπτυξης και της επιχειρηματικότητας δε χωράνε μορφωτικά και εργασιακά δικαιώματα στο ύψος των αναγκών και των δυνατοτήτων της εποχής μας.

Καλούμε σε οργάνωση της πάλης στην πράξη, αμέσως μόλις ανοίξουν τα σχολεία, με συνεδριάσεις Δ.Σ. των ΣΕΠΕ, προετοιμασία Γενικών Συνελεύσεων, κινητοποιήσεις σε Διευθύνσεις Εκπαίδευσης, προετοιμασία γενικότερων αγώνων απέναντι στη υλοποίηση των αντιλαϊκών μέτρων και των προαπαιτούμενων σε συντονισμό με το υπόλοιπο εργατικό κίνημα.

             14/8/2017

Το θέμα της Εκθεσης και η αλλοτρίωση της νεολαίας

Στις φετινές πανελλαδικές εξετάσεις των υποψηφίων από τα ΓΕΛ, το θέμα της Έκθεσης ήταν η ευθύνη των επιστημόνων απέναντι στη γνώση και τις επιπτώσεις της νέας γνώσης που παράγουν. Για την ακρίβεια, από τους μαθητές ζητήθηκε μέσα σε 500 – 600 λέξεις να αναπτύξουν τα εξής: «α) Τον ρόλο της επιστήμης στην αντιμετώπιση των σημαντικότερων, κατά τη γνώμη σας, σύγχρονων προβλημάτων και β) τα ηθικά εφόδια του επιστήμονα που θα του επιτρέψουν να υπηρετήσει αυτό τον στόχο». Πρόκειται για ένα «κλασικό θέμα» το οποίο διδάσκεται παντού, και στα σχολεία και στα φροντιστήρια, και δεν θα πρέπει οι μαθητές να βρουν δυσκολίες στην ανάπτυξη των επιχειρημάτων που έχουν διδαχθεί.

Το πρόβλημα όμως συνίσταται στο ποια είναι αυτά τα επιχειρήματα και πόσο σχέση έχουν με την πραγματικότητα. Τι διδάσκονται οι μαθητές και τι εξυπηρετεί αυτό που διδάσκονται.

Από το ίδιο το θέμα (όπως είναι διατυπωμένο αλλά και από το κείμενο του Γρηγόρη Σκαλκέα, στο οποίο είναι στηριγμένο το θέμα) βγαίνει το συμπέρασμα ότι οι επιστήμονες θα πρέπει να προβλέπουν τις χρήσεις των ανακαλύψεών τους και στηριγμένοι στην ηθική τους, αν διαβλέπουν ότι αυτές οι ανακαλύψεις θα έχουν κακές χρήσεις, να τις αποσιωπήσουν. Σε απλά ελληνικά, αν κάποιος σκοτώσει την πεθερά του με ένα κουζινομάχαιρο, υπεύθυνος είναι ο επιστήμονας που το ανακάλυψε και όχι αυτός που το χρησιμοποίησε. Να δω ποιος δικαστής, ακόμα και σε αυτή την αστική κοινωνία, θα το δεχτεί αυτό! Δηλαδή οι μαθητές διδάσκονται ότι είναι ευθύνη των επιστημόνων να προστατεύσουν τον κόσμο από την κακή χρήση της παραγόμενης γνώσης. Και εδώ αρχίζουν τα ερωτήματα τα οποία σκόπιμα αποφεύγονται στη διδασκαλία του μαθήματος: Ποιοι είναι αυτοί οι οποίοι θα χρησιμοποιήσουν την παραγόμενη γνώση; Ποιος τους δίνει το δικαίωμα σε αυτήν την απόφαση; Είναι οι μελλοντικοί πολίτες αμέτοχοι στη λήψη αυτών των αποφάσεων και οι μόνοι υπεύθυνοι είναι οι επιστήμονες; Το θέμα με μεγάλη προσοχή αποφεύγει να αναφερθεί στους πολίτες, ενώ κάνει μια κάποια αόριστη αναφορά στη χρήση της γνώσης, λέγοντας ότι «οι αποφάσεις για τη χρησιμοποίηση από τη σύγχρονη τεχνολογία επιστημονικών γνώσεων και ανακαλύψεων δεν ανήκουν πάντοτε στην απόφαση ή στη σύμφωνη γνώμη εκείνων που τις ανακάλυψαν».

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα είναι εντελώς προφανείς και γι” αυτό και απόλυτα ανατρεπτικές. Τη χρήση της γνώσης την αποφασίζει η εκάστοτε εξουσία. Αν έχεις μια εξουσία ανθρωπιστική, με την έννοια που χρησιμοποιεί τον όρο ο Σκαλκέας, τότε η χρήση της θα είναι υπέρ του λαού, αν όμως έχεις μια εξουσία διεφθαρμένη, που το μόνο που την ενδιαφέρει είναι το κέρδος και που γι” αυτήν η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο είναι κάτι απόλυτα αποδεκτό, δηλαδή μια καπιταλιστική εξουσία, τότε η χρήση της παρεχόμενης γνώσης θα είναι στην υπηρεσία του κέρδους, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το λαό. Και απέναντι σε μια τέτοια εξουσία, η ηθική του επιστήμονα είναι ανίσχυρη.

Το είδαμε στις ΗΠΑ, όταν τις προηγούμενες δεκαετίες οι γιατροί που υποστήριζαν ότι το τσιγάρο σκοτώνει έχαναν τις δουλειές τους γιατί η έρευνα χρηματοδοτούνταν από τις καπνοβιομηχανίες, ενώ αυτοί που υποτάσσονταν σε αυτές ανέρχονταν και κυριαρχούσαν. Και βέβαια είναι αστείο να αναφέρουμε οτιδήποτε για ευθύνη των επιστημόνων τη στιγμή που το σημερινό αστικό κράτος έχει παραχωρήσει τη χρηματοδότηση ενός μεγάλου μέρους της επιστημονικής έρευνας σε ιδιωτικές εταιρείες.

Ενα άλλο παράδειγμα είναι το εξής: Αν η επιστημονική κοινότητα κατασκευάσει ένα ρομπότ το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει τους μεταλλωρύχους, με αποτέλεσμα να μην κινδυνεύουν με ατυχήματα αλλά ούτε και να καταστρέφεται η υγεία τους, τι θα συμβεί; Στην καπιταλιστική κοινωνία απλά θα μείνουν όλοι οι μεταλλωρύχοι άνεργοι, γιατί η εταιρεία που διαχειρίζεται τα μεταλλεία θα τους πετάξει στο δρόμο καθώς δεν τους χρειάζεται πια έτσι ώστε να μεγιστοποιήσει το κέρδος της. Δηλαδή στην καπιταλιστική κοινωνία ο επιστήμονας δεν θα πρέπει να κατασκευάσει το ρομπότ του, αφήνοντας τους εργάτες να πεθαίνουν, γιατί τότε θα χάσουν τις δουλειές τους; Σε μια διαφορετική κοινωνία όμως, απλά η κοινωνία θα τους βρει άλλες δουλειές ,πολύ πιο υγιεινές και ασφαλείς. Για να το θέσουμε και πιο ωμά: Η χρήση της πυρηνικής ενέργειας σκότωσε δεκάδες χιλιάδες στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι, αλλά έσωσε με τη χρήση της στην ιατρική εκατομμύρια κόσμο με τα σπινθηρογραφήματα και τις άλλες εξετάσεις. Γιατί ο επιστήμονας θα πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στις δύο ομάδες ανθρώπων, ποιους θα σώσει ή ποιους θα σκοτώσει; Ο ηθικός επιστήμονας, όπως θέλει το θέμα, θα πρέπει να σώσει και τις δύο ομάδες. Αλλά με την υπάρχουσα εξουσία αυτό δεν γίνεται.

Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν πόσο εκτός πραγματικότητας είναι αυτά τα θεολογικού τύπου κηρύγματα που πλασάρονται στους μαθητές στο μάθημα της Εκθεσης. Συνεπώς, η χρήση της γνώσης υπέρ ή κατά του ανθρώπου είναι ξεκάθαρα θέμα του τι εξουσία έχεις και ποιον υπηρετεί. Και τότε ποιος είναι ο ρόλος του επιστήμονα αλλά και καθενός άλλου, δηλαδή και του μαθητή; Ο ρόλος του είναι να ανατρέψει αυτή την εξουσία και να εγκαταστήσει μια διαφορετική.

Και εδώ μπαίνει ένα άλλο αμείλικτο ερώτημα: Μπορεί αυτό να γίνει μέσα από τις δομές της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας; Ο μαθητής μαθαίνει ότι στη χώρα μας υπάρχει λαϊκή κυριαρχία, δηλαδή η εξουσία εκπορεύεται από τους πολίτες. Ταυτόχρονα όμως ζει σε μια κοινωνία όπου ό,τι και να ψηφίζει, σε δημοψηφίσματα ή εκλογές, δεν αλλάζει τίποτα στην επικρατούσα πολιτική και συνεπώς στις αποφάσεις της εξουσίας. Γιατί, πολύ απλά, την εξουσία την έχει η κυρίαρχη αστική τάξη και οι εκλογές είναι μια διαδικασία για να ξεγελαστεί ο λαός ότι δήθεν συμμετέχει. Αν λοιπόν κάποιος θέλει διαφορετική χρήση της επιστήμης, ουσιαστικά ζητά ανατροπή της εξουσίας της αστικής τάξης, και αυτό δεν γίνεται με μια απλή ψήφο. Θα πρέπει ο λαός να αγωνιστεί και να διεκδικήσει την καλύτερη εξουσία και την καλύτερη κοινωνία, και αυτό δεν είναι ευθύνη μόνο των επιστημόνων αλλά ευθύνη του καθένα μας, συμπεριλαμβανομένων και των επιστημόνων.

Αυτά όμως τα προφανή ερωτήματα και τα συμπεράσματα στα οποία οδηγούν είναι ευθύνη του αστικού σχολείου να τα κρατάει μακριά από τους μαθητές. Και γι” αυτό, το μάθημα της Εκθεσης ουσιαστικά χρησιμοποιείται για την αλλοτρίωση των νέων συνειδήσεων, μέσα από παράλογα ιδεολογήματα που προσπαθούν να εξαφανίσουν τα πραγματικά ερωτήματα.

 

Βασίλης ΚΑΡΑΒΟΛΑΣ
Θεωρητικός Φυσικός

Οκτωβριανή Επανάσταση – Παιδεία

Μπαίνουν οι βάσεις για ένα ζηλευτό εκπαιδευτικό σύστημα

 

Αποσπάσματα από κείμενο του πρώτου Λαϊκού Επιτρόπου Παιδείας, Ανατόλι Βασίλιεβιτς Λουνατσάρσκι

 

 
Στην προσπάθεια εξάλειψης του αναλφαβητισμού, τη δεκαετία του 1920, σε μια επαρχία

Στο αφιέρωμά αυτό στην Οκτωβριανή Επανάσταση και τις τομές που έφερε στο χώρο της Παιδείας, θα σταθούμε αναλυτικά στη σκέψη και στην προσφορά μεγάλων Σοβιετικών παιδαγωγών, ανθρώπων που πρόσφεραν πολλά στην παιδαγωγική θεωρία, αλλά και στην οργάνωση και την παραπέρα ανάπτυξη των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στη Σοβιετική Ένωση. 

Σε αυτό το πνεύμα, θα ξεκινήσουμε από τονΑνατόλι Βασίλιεβιτς Λουνατσάρσκι (1875-1933), που ήταν ο πρώτος Λαϊκός Επίτροπος της Παιδείας στη Ρωσική Ομοσπονδία και έμεινε σε αυτήν τη θέση έως το 1929.

Παλεύοντας με σοβαρές δυσκολίες

Ο Λουνατσάρσκι είχε καθοριστική συμβολή στη διαπάλη με τους παλιούς εκπαιδευτικούς (όπου κυριαρχούσαν στοιχεία εχθρικά προς την επανάσταση), στη δημιουργία της Ένωσης των Διεθνιστών Δασκάλων. Τις πρώτες ήδη μέρες της εργασίας του στο Λαϊκό Επιτροπάτο της παιδείας της Ρωσικής Ομοσπονδίας, δηλαδή στις 15 του Νοέμβρη 1917, αποτάθηκε με επιστολή του «Προς όλους τους σπουδαστές», όπου έγραφε πως «ο δάσκαλος, ο πραγματικός δάσκαλος, τέτοιος πρέπει να είναι: Πρώτα απ” όλα να είναι με το λαό σ” όλα τα βιώματά του, ακόμα και στις πλάνες του. Πάτε να τον βοηθήσετε. Είναι γεμάτος δύναμη, τον περιστοιχίζει όμως η δυστυχία. Δόξα σ” εκείνον, που, στη βαριά τούτη ώρα της δοκιμασίας του, πάει με το λαό».

 

«Η γνώση θα σπάσει τις αλυσίδες της σκλαβιάς» (Σοβιετική αφίσα, 1920)

Μιλώντας για τη στάση των διανοουμένων απέναντι στην επανάσταση τον πρώτο καιρό, κάνει λόγο για «σαμποτάζ» και λέει χαρακτηριστικά: «Κάθε κακό δεν έρχεται για κακό. Το μισητό σαμποτάζ των περισσότερων από τους Ρώσους διανοούμενους (και προπαντός των λεγόμενων σοσιαλιστών!) έδωσε θαυμάσιο μάθημα στο προλεταριάτο και υποσημείωσε την επιβλητική του ανάγκη να αποκτήσει τη μόρφωση το γρηγορότερο. Η σημερινή γενιά των προλεταρίων πρέπει κάπως να μορφωθεί, η μέλλουσα αντιθέτως θα είναι πλήρως μορφωμένη. Τέτοιο σημαντικό καθήκον ανήκει στο Επιτροπάτο της Λαϊκής Εκπαίδευσης. Ήταν εκτάκτως δύσκολη η εκπλήρωσή του, διότι μεταξύ των σαμποτέρ τα περισσότερο ασυμβίβαστα στοιχεία ήταν οι δάσκαλοι. Η κεντρική υπηρεσία του πρώην υπουργείου της Δημόσιας Εκπαίδευσης είχε και αυτή σαμποταριστεί από τους υπαλλήλους της. Βρισκόμασταν προ ερειπίων, χωρίς οδηγούς, χωρίς πραγματικές σχέσεις με το σχολείο, χωρισμένοι από τις επαρχίες και με αριθμό ειδικών παιδαγωγών πολύ περιορισμένο. Άλλες επίσης δυσκολίες μας παρουσιάστηκαν κατά τον πρώτο χρόνο, αρκεί να θυμίσουμε τη μεταφορά του Επιτροπάτου (υπουργείου) από τη Μόσχα κατά την εποχή της γερμανικής προχώρησης λίγο πριν την ειρήνη του Μπρεστ – Λιτόφσκ, περιστατικό το οποίο μας κατέστρεψε ό,τι έως τότε είχαμε με κόπο οργανώσει. Με όλα αυτά, όμως, τώρα και η κεντρική υπηρεσία και τα τοπικά ιδρύματα έχουν τεθεί σε κίνηση. Η πλειοψηφία των παιδαγωγών συνεργάζεται ειλικρινώς με μας, οι λοιποί είναι υποχρεωμένοι να μας ακολουθούν από ανάγκη». 

Παράλληλα, ο Λουνατσάρσκι έβαλε τις βάσεις για το ενιαίο σχολείο της εργασίας για όλα τα παιδιά, κόντρα στις διακρίσεις τάξεων ή φύλου, κόντρα στις πρόωρες ειδικεύσεις. Επισκέφθηκε δεκάδες παιδαγωγικά ιδρύματα, συναντήθηκε με χιλιάδες καθηγητές, δασκάλους του λαϊκού σχολείου, σπουδαστές και μαθητές των στρατιωτικών σχολών, μιλούσε συστηματικά στα παιδαγωγικά συνέδρια, τις δασκαλικές διασκέψεις και τις συζητήσεις (μόνο στα δυο πρώτα χρόνια της εργασίας του στο Λαϊκό Επιτροπάτο της Παιδείας, ο Α. Β. Λουνατσάρσκι πήρε μέρος σε αποστολές σε 15 κυβερνεία).

 

«Φρόντισε το βιβλίο σου – είναι ο αληθινός σύντροφος στις εκστρατείες και στην ειρηνική δουλειά» (Σοβιετική αφίσα, 1917 – ’21)

Το 1921 το ΣΕΚΕ εξέδωσε στη χώρα μας την μπροσούρα με τίτλο «Η εκπαίδευσις εις την Ρωσσίαν» του Α. Β. Λουνατσάρσκι. Σε αυτό το κείμενο βλέπουμε πώς μέσα σε μόλις τρία χρόνια από την επανάσταση και ξεπερνώντας τις προαναφερόμενες δυσκολίες, έμπαιναν οι βάσεις για ένα ζηλευτό εκπαιδευτικό σύστημα. 

Δημοσιεύουμε παρακάτω αποσπάσματα από το κείμενο (σε ελεύθερη απόδοση στη δημοτική, καθώς το αρχικό κείμενο ήταν στην καθαρεύουσα), που ουσιαστικά παρουσιάζει την πολιτική του πρώτου εργατικού κράτους στο ζήτημα της Εκπαίδευσης:

Το ενιαίο σχολείο εργασίας – α” βαθμός

«Τα διάφορα σχολεία, τα οποία πριν διαιρούνταν σε λαϊκά σχολεία για τις κατώτερες τάξεις, και μέσα σχολεία για τις πλούσιες και μορφωμένες τάξεις και σχολεία αρρένων και θηλέων, ακόμη δε σχολές πρακτικές και σχολές κλασσικές, γενικές και ειδικές, αντικαταστάθηκαν από το επιτροπάτο από ένα σχολείο, το Ενιαίο Σχολείο Εργασίας.

Το ενιαίο τούτο έχει διπλή σημασία: 1) Καταργεί τις διακρίσεις τάξεων. Το σχολείο μεταβάλλεται σε ενιαία κλίμακα. Κάθε παιδί στη Ρωσσία αρχίζει με σχολείο αυτού του τύπου και μπορεί να λάβει κατόπιν ανώτερη σπουδή. 2) Μέχρι το 16ο έτος αποφεύγεται κάθε ειδικοποίηση. Η αποκτώμενη μόρφωση είναι γενική κατά την ευρύτερη έννοια της λέξης, εγκυκλοπαιδική και για αμφότερα τα φύλα. Δεν αποκλείεται, φυσικά, η εισαγωγή της αρχής της ατομικοποιήσης και της διαφοροποίησης σε κάθε σχολείο. Ειδικοποίηση όμως με την πλήρη έννοια της λέξης δεν επιτρέπεται παρά μετά το 16ο έτος και στις βάσεις γενικής μόρφωσης. Τα διπλώματα ως παρεκτικά προνομίων καταργήθηκαν, οι αρχαίες γλώσσες δεν είναι υποχρεωτικές. Το σχολείο τούτο ενωμένο κατ” αρχάς, χωρίζεται σε δύο βαθμούς, πρώτο από 5 έτη και δεύτερο από 4 έτη. Ο κύκλος αυτός της 9ετούς εκπαίδευσης είναι υποχρεωτικός.

 

Α. Β. Λουνατσάρσκι

Το σχολείο μας είναι πράγματι γενικό. Προς τούτο καταργήθηκαν τα σχολικά τέλη, επιπλέον δε τα παιδιά τρέφονται δωρεάν, τα δε φτωχότερα λαμβάνουν και ενδύματα και υποδήματα. Εννοείται βεβαίως ότι τα βιβλία δίνονται δωρεάν στους μαθητές. 

Αναγνωρίζουμε βεβαίως τις αναρίθμητες δυσκολίες. Η χώρα είναι κατεστραμμένη και πεινά, δεν έχουμε αρκετά βιβλία, όχι μόνο για τα νέα σχολεία που ιδρύσαμε, αλλ” ούτε και για τα παλαιά. Αλλά το Επιτροπάτο, υποβοηθούμενο από την κυβέρνηση των Σοβιέτ, καταπολεμά την αθλιότητα αυτή και ελπίζει να την καταβάλει, αν όχι τώρα αμέσως, πάντως όμως σε πολύ προσεχές μέλλον.

Οταν η κυβέρνηση έκανε υποχρεωτικό τον κύκλο της 9ετούς φοίτησης, τα Σοβιέτ υποχρεώθηκαν να ορίσουν καθένα τον αριθμό των παιδιών που είχαν την ηλικία για να φοιτήσουν στο σχολείο, και να τα κατανείμουν στα σχολεία. Σε όσα για λόγους υγείας δεν ήταν επιτετραμμένο να φοιτήσουν, τα τοπικά Σοβιέτ εξέδιδαν πιστοποιητικό ότι όχι από πταίσμα του παιδιού ή των γονιών του τούτο δεν φοιτά στο Σχολείο. Ορισθέντος του αριθμού των μαθητών το Επιτροπάτο φρόντισε και φροντίζει κατ” έτος για την επέκταση του δικτύου των σχολείων. Κατά το προσεχές έτος σκοπεύουμε να ανοίξουμε 10 χιλιάδες σχολεία πρώτου βαθμού και 1.000 δευτέρου βαθμού.

Το Σχολείο έχει χαρακτήρα εργατικού σχολείου εργασίας, της παραγωγικής εργασίας που αποτελεί τη βάση της διδασκαλίας, όπως και η παιδαγωγική εργασία.

Στο πρωτοβάθμιο σχολείο πρόκειται μόνο περί εργασίας εντός του σχολείου, μαγειρική, κηπουρική κ.λπ. Η εργασία έχει χαρακτήρα παραγωγικό, δηλαδή οι μαθητές εκτελούν οι ίδιοι, κατά το μέτρο των δυνάμεών τους, τα αναγκαία για την κοινή ζωή στο σχολείο έργα. (…)

Σχολεία β” βαθμού

Στο σχολείο του δευτέρου βαθμού σημειώνεται κυρίως ο παραγωγικός και κοινωνικός χαρακτήρας της εργασίας. Ήδη έχουμε να κάνουμε με παιδιά 13 ετών περίπου. Από την ηλικία αυτή καθίσταται δυνατή εργασία ελαφρά, αλλά πραγματική εκτός του σχολείου (συμμετοχή σε εργασία εργοστασίου, βοήθεια σε αγροτικές εργασίες, συνεργασία σε επιχειρήσεις του Κράτους ή άλλων στο Κράτος ομάδων). Από την ηλικία αυτή συνδυάζουμε την εργασία του παιδιού με τον αγώνα της κοινωνίας για την ύπαρξή της και την ανάπτυξή του με την εκπαίδευσή του. Το σχολείο δεν εγκαταλείπει τον έφηβο, τον παρακολουθεί, τον προφυλάσσει από το κακό, και προσαρμόζοντας όλα τα έργα του με την ανάπτυξη του σώματος και του πνεύματός του, γίνεται οδηγός μέσω του δαιδάλου της ομαδικής παραγωγικής εργασίας.

Το έργο τούτο είναι το πλέον νέο και το πλέον γεμάτο με ευθύνες.

Και μόνο στη βάση της πείρας και της πραγματικής συνεργασίας παιδαγωγών και ειδικών τεχνιτών και των διοικητών των εργοστασίων θα βρούμε την καλύτερη μέθοδο με στενή επαφή της παιδαγωγικής και της βιομηχανικής εργασίας.

Γι” αυτό συναντάμε κάτι αξιοσημείωτο που προσιδιάζει στην κομμουνιστική λύση του σχολικού προβλήματος.

Κάθε φορά που ο Μαρξ μιλά περί εκπαίδευσης, τη θέτει σε σχέση προς εργασία των μαθητών. Κήρυξε ότι θα έχουμε ανθρώπους αρμονισμένους και αληθινά νέους, όταν αντί να απαγορεύουμε την εργασία στα παιδιά, τη ρυθμίσουμε, μεταβάλλοντάς τη σε τεχνική βάση της εκπαίδευσης, ενώνοντας αυτή με την επιστήμη, με τη φυσική αγωγή και με την καλαισθητική ανάπτυξη του παιδιού.

Με κοινή έκφραση λέμε η εργασία βάση του δημοσίου σχολείου.

Φυσικά, είναι αναγκαία και ειδική μόρφωση ορισμένης τέχνης για τον έφηβο. Σχολές του δευτέρου βαθμού μπορούν, ανάλογα με τους τοπικούς όρους τους, να συγκεντρώσουν την προσοχή τους στην τοπική παραγωγή, εν τούτοις αν και δίνουν παραδείγματα ορισμένης παραγωγικής εργασίας πρέπει να αναπτύξουν τον μαθητή, ώστε αυτός να βρίσκεται σε επαφή με όλη την παραγωγική ζωή και να μην είναι αποκλεισμένος σε μία ειδικότητα.

Η ειδικοποίηση, σύμφωνα με το Επιτροπάτο, δεν είναι αναγκαία παρά μόνο στον τρίτο βαθμό μετά το 16ο έτος σε σχολές, ας ονομάζουμε «ανώτερες σχολές», ή σε ινστιτούτα, τα οποία δεν έχουν χαρακτήρα σχολής.

Για να πραγματοποιήσουμε τόσο μεγάλες μεταρρυθμίσεις που είναι γρήγορα σχεδιασμένες, και τις οποίες το Επιτροπάτο της Παιδείας κατάρτισε με λεπτομέρεια με συμφωνία με το πανρωσικό συνέδριο της Λαϊκής Εκπαίδευσης, είναι ανάγκη να έχουμε μέγα αριθμό δασκάλων καλώς παρασκευασμένων.

Η σχολική πολιτική

Η σχολική πολιτική μας είναι η ακόλουθη: 1ον Να παραλύσουμε όσο το δυνατόν περισσότερο την επιρροή της παλαιάς πανρωσικής παιδαγωγικής εταιρείας, 2ον να ενώσουμε το λαϊκό διδακτικό προσωπικό σε μεγάλη επαγγελματική οργάνωση στηριζόμενη στην ομοσπονδία των διεθνιστών παιδαγωγών, 3ον να εξισώσουμε τα δικαιώματα και ει δυνατόν και τους μισθούς των διδασκάλων του πρώτου και δευτέρου βαθμού, 4ον να κανονίσουμε ανώτερους μισθούς, 5ον να βοηθήσουμε τη δημιουργία και ανάπτυξη των παιδαγωγικών ιδρυμάτων, τα οποία προπαρασκευάζουν τους δασκάλους και 6ον στην παρούσα μεταβατική περίοδο να οργανώσουμε σε ευρεία κλίμακα ελεύθερα παιδαγωγικά μαθήματα.

Η πολιτική αυτή έγινε δεκτή σε διάφορα παιδαγωγικά συνέδρια και οριστικά καθορίστηκε στο τελευταίο συνέδριο στη Μόσχα για την προπαρασκευή των δασκάλων.

Επί όλων τούτων το Επιτροπάτο είχε αληθινά πραγματική απόλυτη επιτυχία. Η ρωσσική παιδαγωγική εταιρία κατέστη πλέον ανίσχυρη. Οι δωδεκάδες των τηλεγραφημάτων, που λάβαμε από διάφορα διδασκαλικά συνέδρια, αποδεικνύουν την αύξουσα συμπάθεια του λαϊκού διδασκαλικού σώματος προς την εξουσία των Σοβιέτ.

Δημοσιεύουμε εδώ μια σελίδα της επίσημης έκθεσης την οποία η Επιτροπεία του Λαού επί της Εκπαίδευσης απέστειλε τον Σεπτέμβριο του 1918 στο Συμβούλιο των Επιτρόπων του Λαού. Η έκθεση μιλάει περί μέτρων του Επιτροπάτου για την ανάπτυξη του οικονομικού, ηθικού και διανοητικού επιπέδου των διδασκάλων.

Η οικονομική θέση των δασκάλων

«Την 25 Ιουνίου, το Σοβιέτ των Επιτρόπων του Λαού, με πρόταση του επί της Παιδείας επιτρόπου, έλαβε μέτρα μοναδικά στη σχολική ιστορία όχι μόνο της Ρωσσίας. Ο μισθός των δασκάλων υπερεδιπλασιάσστηκε αμέσως και αναδρομικά από τον Μάρτιο του 1918. Τα έξοδα έτσι του ειδικού προϋπολογισμού για την Παιδεία αυξήθηκαν σε 1 δισεκατομμύριο ρούβλια για το δεύτερο εξάμηνο του 1918. Οσο περισσότερο πλησιάζουμε στην πραγματοποίηση του ιδανικού μας, αληθινής λαϊκής εκπαίδευσης, τόσο θα ανοίγονται νέα σχολεία (για τα οποία το σύνολο των μισθών θα αυξάνει, οι δάσκαλοι των σχολείων εργασίας πρέπει να τεθούν στην πρώτη κατηγορία, στην κατηγορία των πλέον υψηλότερων μισθών) και τόσο τα έξοδα θα αυξάνουν. Ο ετήσιος προϋπολογισμός των ενιαίων σχολείων εργασίας, εάν τα σχέδιά μας πραγματοποιηθούν πλήρως, θα ανέλθει με τις συμπληρωματικές δαπάνες (ενδυμασίας, οικοδομές κ.λπ.) σε 6 δισεκατομμύρια ρούβλια περίπου. Αλλά η εργατιά της Ρωσσίας δεν αρνείται να επιτύχει σχολεία αντάξια του εργατικού αγροτικού λαού, ο οποίος για πρώτη φορά στον κόσμο έλαβε άμεσα στα χέρια του την εξουσία. Η ανύψωση του οικονομικού επιπέδου των δασκάλων είναι μόνο το ήμισυ και όχι και το σημαντικότερο μέρος της απαιτουμένης εργασίας. Η αστική κοινωνία δεν αρκούνταν μόνο να αφήνει το διδακτικό προσωπικό στην πείνα και το ψύχος, προσπαθούσε επίσης να το κρατά στο σκοτάδι. Η ιστορία του σαμποτάζ, που μας έκαναν οι δάσκαλοι, αποδεικνύει πόσο προνοητική για τους σκοπούς της ήταν η μπουρζουαζία. Η Νέα Ρωσσία έχει ανάγκη εκπαιδευτών όχι μόνο προφυλαγμένων από φτώχεια, αλλά και πνευματικά άγρυπνων, αληθινά μορφωμένων και καλά παρασκευασμένων. Τα ινστιτούτα, τα οποία χρησίμευαν για τη μόρφωση των δασκάλων του παλαιού καθεστώτος, οι παιδαγωγικές σχολές και τα διδασκαλεία καθόλου δεν ανταποκρίθηκαν στην ανάγκη αυτή. Τα μαθήματά τους κρατήθηκαν σκοπίμως σε ένα μετριότατο επίπεδο, αν και σ” αυτά δεν φοιτούσαν έφηβοι, αλλά ενήλικοι, οι οποίοι είχαν δοκιμάσει τις δυνάμεις τους στη σχολική εργασία, διότι τα παιδαγωγικά ινστιτούτα δέχονταν μόνον ως φοιτητές τους δασκάλους που είχαν διδάξει επί διετία στα σχολεία της στοιχειώδους εκπαίδευσης. Η σύσκεψη που συγκλήθηκε από το Επιτροπάτο το δεύτερο δεκαήμερο του Αυγούστου 1918, για να σκεφθεί για τη μόρφωση εκπαιδευτών, ετοίμασε νέα σχέδια για τα διδασκαλεία και τα παιδαγωγικά Ινστιτούτα. Αυτά θα μεταβληθούν σε ανώτερες σχολές, οι οποίες θα αποτελούν τις παιδαγωγικές σχολές των Πανεπιστημίων. Αντί των θρησκευτικών μαθημάτων θα εισαχθούν στις σχολές αυτές ιστορία του σοσιαλισμού, αρχές δικαίου κ.λπ.» (…)

Οι ανώτερες σχολές

Οι μεταρρυθμίσεις των ανωτέρων σχολών έγιναν δεκτές από όλα τα πανεπιστήμια και τις ανώτερες τεχνικές σχολές της Ρωσσίας σε δυο πολυπληθείς συσκέψεις τους στη Μόσχα.

Οι γενικές και ιθύνουσες γραμμές των μεταρρυθμίσεων τούτων των ανωτέρων σχολών είναι οι ακόλουθες:

Η εκπαίδευση στις ανώτερες σχολές είναι προσιτή στους πάντες στη Ρωσσία. Κάθε πολίτης, άνδρας ή γυναίκα, που έχει υπερβεί το 16ο έτος της ηλικίας του, μπορεί να μπει σε όποια ανώτερη σχολή θέλει. Τα μαθήματα μπορούν να παρακολουθούνται από οποιονδήποτε θέλει. Αντίθετα οι πρακτικές εργασίες των σχολών αυτών παρακολουθούνται μόνο από εκείνους, οι οποίοι έχουν δίπλωμα ότι είναι ικανοί, αλλιώς παραπέμπονται σε ειδικές προπαρασκευαστικές σχολές των ανώτερων τούτων σχολών.

Οι καθηγητές διορίζονται κατόπιν διαγωνισμού επαναλαμβανόμενου κατά δεκαετία. (Παρέλειψα ότι οι δάσκαλοι των ενιαίων σχολείων διατηρούνται στη θέση υπό τον όρο περιοδικού αναδιορισμού τους από τα τοπικά Σοβιέτ). Οι ανώτερες σχολές έτσι οργανωμένες απολαμβάνουν ευρεία αυτονομία, η διοίκησή τους αποτελείται από αντιπροσώπους των καθηγητών, των υφηγητών και των φοιτητών.

Κάθε ανώτερη σχολή δεν μπορεί να αρκείται να είναι μόνο σύλλογος εκπαιδευτών, κατά τον παλιό τρόπο των ανώτερων σχολών. Πρέπει να είναι και εκπαιδευτικός σύλλογος, ο οποίος να προσφέρει πραγματική συνδρομή στην εκπαίδευση του λαϊκού σχολείου. Ως τέτοιος οφείλει να οργανώσει ινστιτούτα υφηγητών, για να ετοιμάσει καθηγητές λαϊκών πανεπιστημίων καθ” όλη τη Ρωσσία, να ιδρύσει μαθήματα προσιτά στους πάντες για μόρφωση όχι των ειδικών, αλλά εκείνων που θέλουν να ευρύνουν τη γενική τους μόρφωση με τη γνώση των προόδων και των ανακαλύψεων όλων των επιστημονικών κλάδων».

Ο δάσκαλος να είναι παιδαγωγός, αρχιτέκτονας των ανθρώπινων ψυχών

Αποσπάσματα από ομιλία του Μ. Ι. Καλίνιν σε παρασημοφορημένους δασκάλους το 1939

 

Σοβιετική αφίσα: «Οι νέοι χτίστες του κομμουνισμού! Μπροστά για νέες επιτυχίες στη δουλειά και την Εκπαίδευση»!
Αναμφισβήτητα, ο ρόλος του δασκάλου είναι κομβικός για την ανάπτυξη της Εκπαίδευσης. Ο δάσκαλος πρέπει να είναι παιδαγωγός, έλεγε οΜιχαήλ Ιβάνοβιτς Καλίνιν.

 

Ο Μ. Ι. Καλίνιν (1875 – 1946) ήταν διακεκριμένο στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος και της σοβιετικής κυβέρνησης. Το Μάρτη του 1919, στο 8ο Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος Ρωσίας εκλέχτηκε στην Κεντρική Επιτροπή του Κόμματος. Το Δεκέμβρη του 1922, μετά το σχηματισμό της ΕΣΣΔ, ο Καλίνιν εκλέχτηκε πρόεδρος της Κεντρικής Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΣΣΔ. Μετά το 14ο Συνέδριο του Κόμματος, το 1925, αναδείχθηκε μέλος του ΠΓ της ΚΕ του κόμματος. Από το Γενάρη του 1938 έως το Μάρτη του 1946 διατέλεσε πρόεδρος του Προεδρείου του Ανώτατου Σοβιέτ και αργότερα μέλος του Προεδρείου.

Είχε τεράστια εμπειρία και γνώριζε καλά τη ζωή του λαού. Έγραψε πολλές εργασίες για διάφορα θέματα της οικοδόμησης του σοσιαλισμού και έδινε μεγάλη σημασία στο θέμα της κομμουνιστικής αγωγής.

Στους λόγους του και στα άρθρα του έδινε ειδική προσοχή στο καθήκον να καλλιεργηθεί η νεολαία στην κομμουνιστική κοσμοαντίληψη και στο καθήκον της διαπαιδαγώγησης της νεολαίας στο πνεύμα της κομμουνιστικής ηθικής. Κι αυτό ήταν μια από τις αποστολές του σοβιετικού σχολείου.

Εχει μεγάλη αξία ο λόγος του Καλίνιν σε μια πανηγυρική συγκέντρωση προς τιμήν των παρασημοφορημένων δασκάλων των επαρχιών στις 8 Ιούλη 1939 γι” αυτό το θέμα και αποσπάσματά του παραθέτουμε παρακάτω:

Η αγωγή των μαθητών αρχίζει με τη διαγωγή του δασκάλου στην τάξη

 

«Βιβλία! Για όλους τους τομείς γνώσης», σοβιετική αφίσα του 1924

«Όταν λοιπόν μιλάμε για την κομμουνιστική αγωγή, εννοούμε όχι τη μελέτη της θεωρίας του μαρξισμού, αλλά κυριολεκτικά την αγωγή, τη διαπαιδαγώγηση. Η διαφορά ανάμεσα στην εκπαίδευση και στην αγωγή είναι κολοσσιαία. Μπορεί μόνο να διδάσκω τα στοιχεία της αριθμητικής στην πρώτη τάξη (αίσθηση στο ακροατήριο), αλλά η αγωγή είναι κάτι πολύ πιο πολυσύνθετο. Δεν είναι χωρίς αιτία αυτό που λέγεται: Η οικογένεια και το περιβάλλον διαπαιδαγωγούν έναν άνθρωπο και το σχολείο αφήνει τη σφραγίδα του πάνω του. Η αγωγή είναι μια από τις πιο δύσκολες δουλειές. Εννοώ τη γνήσια, τη σωστή αγωγή στην πλατιά έννοια του όρου.

Τι εννοούμε με τη λέξη αγωγή; Αγωγή σημαίνει να επιδράσουμε στις φυσικοσωματικές και ηθικές ιδιότητες του μαθητή, ν” ασκήσουμε επίδραση προς μια καθορισμένη κατεύθυνση μέσα στα δέκα χρόνια της φοίτησης, δηλαδή να τον διαμορφώσουμε ως ανθρώπινο πλάσμα. Διαπαιδαγωγώ σημαίνει πως συμπεριφέρομαι προς τους μαθητές μ” έναν τέτοιο τρόπο, ώστε να τους πείθω πως οι προσπάθειες που κάνει ο δάσκαλος για να συμβιβάσει τις αναρίθμητες διαφορές και τις συγκρούσεις, που είναι αναπόφευκτες στη σχολική ζωή, είναι οι σωστές. Αυτό αφήνει βαθιά εντύπωση στο μυαλό του παιδιού. Αν ο δάσκαλος είναι μεροληπτικός στη βαθμολογία ενός καθυστερημένου μαθητή, είμαι βέβαιος πως αυτή η μεροληψία θ” αφήσει τη σφραγίδα της στο μυαλό των μαθητών. Το τρομερά δύσκολο σ” αυτήν την υπόθεση είναι πως ο δάσκαλος βρίσκεται κατά κάποιο τρόπο σ” ένα λαβύρινθο από καθρέφτες, όπου τον παρατηρούν τα κοφτερά, δεκτικά μάτια εκατοντάδων παιδιών, μάτια που είναι εκπληκτικά γρήγορα στο να παρατηρούν και τις θετικές και τις αρνητικές πλευρές του δασκάλου. Η αγωγή των μαθητών αρχίζει με τη διαγωγή του δασκάλου στην τάξη, με τη στάση του απέναντι στους μαθητές. Κι αυτό κάνει την αγωγή ένα εξαιρετικά δύσκολο πρόβλημα.

 

Ο Μ. Ι. Καλίνιν

Λέγοντας αυτά δε θέλω σε καμιά περίπτωση να παραβλέψω την ανάγκη να δώσουμε στα παιδιά μια καλή μόρφωση. Από τον καιρό που υπάρχουν δάσκαλοι, έτσι γινότανε, δεν υπάρχει αμφιβολία. Η διαπαιδαγωγητική δουλειά, όμως, στην πλατιά έννοια του όρου, πολύ συχνά διαφεύγει της προσοχής των δασκάλων, μα είναι αυτή ακριβώς η δουλειά που έχει τόσο πολύ μεγάλη σημασία για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα και του ήθους των παιδιών. Πολλοί δάσκαλοι ξεχνάνε ότι πρέπει να είναι παιδαγωγοί, και ένας παιδαγωγός, σύντροφοι, είναι αρχιτέκτονας των ανθρώπινων ψυχών. Βέβαια, για να μπορέσει κανείς να επιδράσει πάνω στους μαθητές προς τη ζητούμενη κατεύθυνση, πρέπει να έχει και τις κατάλληλες ικανότητες. Αλλά κι αυτό δε φτάνει. Ο δάσκαλος, για να μπορεί ν” ασκήσει μια ορισμένη επιρροή, πρέπει ο ίδιος να είναι ένας ανώτερα «παιδευμένος» και – ας το πω ανοιχτά – ένας ανώτερα διαπαιδαγωγημένος άνθρωπος.

Πραγματικά, το κράτος, ο λαός εμπιστευόταν τα παιδιά στους δασκάλους, δηλαδή τον ίδιο το λαό, σε μια ηλικία που είναι στον ανώτερο βαθμό επιδεκτικός επιρροής, τους εμπιστεύεται την ανατροφή, την ανάπτυξη, τη διαμόρφωση της νέας γενιάς, μ” άλλα λόγια τις ελπίδες μας, το μέλλον μας. Κι αυτή η εξαιρετικά μεγάλη εμπιστοσύνη δημιουργεί πολύ μεγάλες ευθύνες για τους δασκάλους. Είναι φανερό πως οι δάσκαλοι πρέπει να είναι και ανώτερα διαπαιδαγωγημένοι και συνειδητά ντόμπροι. Γιατί η ευθύτητα, θα έλεγα η εντιμότητα, στην ανώτερη έννοια της λέξης, όχι μόνο συγκινεί τους μαθητές, αλλά τους εμπνέει, αφήνει βαθιά ίχνη σ” όλη την κατοπινή ζωή τους».

Τα παιδιά μας να διαποτιστούν με τις κομμουνιστικές αρχές

«Έτσι, σύντροφοι, θέλουμε τα παιδιά μας να διαπαιδαγωγηθούν με το κομμουνιστικό πνεύμα, να διαποτιστούν με τις κομμουνιστικές αρχές. Θα με ρωτήσετε: Ποιες είναι αυτές οι κομμουνιστικές αρχές;

 

Ο Λένιν με τον Καλίνιν, το 1920, στο κτίριο των Συνδικάτων της Μόσχας

Οι κομμουνιστικές αρχές, στη θεμελιακή μορφή τους, είναι οι αρχές των ανώτερα διαπαιδαγωγημένων, τίμιων, προοδευτικών ανθρώπων. Είναι η αγάπη για τη σοσιαλιστική πατρίδα, η φιλία, η συντροφικότητα, η αγάπη για την ανθρωπότητα, η τιμιότητα, η αγάπη για τη σοσιαλιστική εργασία και πολλές άλλες αρετές που θεωρούνται απ” όλες ανώτερες. Η ανάπτυξη, η καλλιέργεια αυτών των αρετών είναι το πιο σπουδαίο συστατικό της κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης. Αυτές οι ιδιότητες δεν μπορούν να περάσουν στο αίμα των παιδιών με ωραία κηρύγματα ή απλά με λόγους. Μπορούν να χαραχτούν βαθιά μέσα τους με την καθημερινή δουλειά στη βάση της συντροφικής επαφής στη διάρκεια όλης της σχολικής ζωής τους. Κι αυτό βέβαια είναι δυνατό μονάχα όταν ο δάσκαλος αφομοιώσει το μαρξισμό – λενινισμό στην πιο πλατιά έννοια.

Συχνά λέμε: Είναι αναγκαίο ν” αφομοιώσουμε το μαρξισμό – λενινισμό. Πρέπει να πω – το ξέρω από τη δικιά μου πείρα – πως η μελέτη του μαρξισμού – λενινισμού είναι εξαιρετικά μεγάλη βοήθεια στην άμεση δουλειά μας, βοηθάει να βρούμε τη λύση των πολυάριθμων προβλημάτων που συναντάμε καθημερινά στη δουλειά μας. Οι δάσκαλοί μας βρίσκονται μπροστά σ” αυτό το εξαιρετικά δύσκολο καθήκον της κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης, δηλαδή να εμφυσήσουν κομμουνιστική συνείδηση στο σοβιετικό λαό. Αυτό το καθήκον δεν μπορεί να λυθεί μ” επιτυχία παρά μονάχα αν οι δάσκαλοί μας έχουν όχι μια καλή αγωγή, μα μια μαρξιστική αγωγή.

Απ” αυτήν την άποψη βρισκόσαστε στην ίδια θέση που είμαι κι εγώ, στην ίδια θέση που βρίσκονται και σύντροφοι που κάθονται σ” αυτό το τραπέζι. Πιστεύω όλοι να συμφωνήσετε μαζί μου πως ο λαός μας αναπτύσσεται με εξαιρετικά γοργούς ρυθμούς, πως η συνειδητοποίησή του, η εκπαίδευση και ο πολιτισμός του προχωρούν εξαιρετικά γρήγορα, κι αυτή είναι μια πρόοδος σ” όλα τα μέρη της χώρας μας. Δεν έχουμε πια «αγριότοπους», τώρα κάθε τμήμα της χώρας μοιάζει σαν μέρος της Μόσχας.

Μα τι εννοούμε όταν λέμε ότι ο λαός μας αναπτύσσεται; Αυτό σημαίνει πρώτα και κύρια πως κάθε χρόνο 2 εκατομμύρια σχεδόν μορφωμένοι άνθρωποι μπαίνουν στις γραμμές μας και, όταν εμείς, οι παλιοί, που δεν έχουμε περάσει από τα σημερινά σχολεία, είμαστε άκαμπτοι και αρνιόμαστε να προχωρήσουμε μαζί τους, θα υποχρεωθούμε να φύγουμε σιγά σιγά. Να γιατί οι δάσκαλοι που εκπαιδεύτηκαν στα παλιότερα χρόνια, πρέπει τώρα να μην κάθονται. Είναι απόλυτα αναγκαίο να μελετάνε. Ενας δάσκαλος δεν είναι μόνο δάσκαλος, είναι και μαθητής.

Ο δάσκαλος αφιερώνει τις δυνάμεις του, το αίμα του, ό,τι θεωρεί αξιόλογο, στους μαθητές, στο λαό. Αλλά, σύντροφοι, αν σήμερα, αύριο και μεθαύριο τα κάνετε όλα και δεν κατορθώσετε να συμπληρώσετε τις γνώσεις, τη δύναμη και την ενεργητικότητά σας, δε θα έχετε αφήσει τίποτα. Ο δάσκαλος από τη μια δίνει και από την άλλη απορροφάει σαν σφουγγάρι, παίρνει ό,τι καλύτερο από το λαό, τη ζωή, την επιστήμη, και ξαναδίνει αυτό το καλύτερο στα παιδιά. Κι αν ο Σοβιετικός δάσκαλος θέλει να είναι πραγματικός δάσκαλος και σήμερα και αύριο, πρέπει πάντα να βαδίζει με το πιο προοδευμένο κομμάτι του λαού. Αν πράττει έτσι, αν παίρνει τα καλύτερα χαρακτηριστικά και τις καλύτερες ιδιότητες του λαού, ανεξάρτητα από το πόσα από αυτά δίνει στους μαθητές του, ε, αυτός θα περάσει περισσότερα από αρκετά στα παιδιά».

Για τη Γλώσσα, τα Μαθηματικά και τη Φυσική Αγωγή

Αποσπάσματα από ομιλία του Μ. Ι. Καλίνιν σε μαθητές

Πέρα από τους εκπαιδευτικούς, τους διαμορφωτές των νεανικών συνειδήσεων, τα στελέχη της σοβιετικής εξουσίας μιλούσαν και συμβούλευαν και απευθείας τους ίδιους τους μαθητές. Κι έχει σημασία να σημειώσουμε ότι όταν μιλούν για κομμουνιστική αγωγή σε καμιά περίπτωση δεν υποτιμούν τα κλασικά μαθήματα του σχολείου, τη χρησιμότητα και τη σημασία τους ακριβώς γι” αυτήν την αγωγή.

Είναι πολύ χαρακτηριστική ως προς αυτό η ομιλία του Μ. Ι. Καλίνιν σε μαθητές της 8ης, 9ης και 10ης τάξης μέσων σχολείων της Μόσχας, το 1941, αποσπάσματα της οποίας παραθέτουμε παρακάτω:

«Οπως έχω πει και προηγούμενα, είναι πιο εύκολο για σας ν” αγωνιστείτε για μια ανώτερη ζωή απ” ό,τι ήταν για μας τότε. Αν θα με ρωτούσατε πώς πρακτικά θα προχωρήσετε σ” αυτό το μονοπάτι, θα σας απαντούσα πως για σήμερα τίποτα περισσότερο δεν πρέπει να ζητάει κανείς από σας έξω από τις σπουδές σας. Σαν μια αρχή, για να βάλετε τα θεμέλια, ας πούμε, εκείνο που χρειάζεται, για να γίνετε οικοδόμοι μιας ανώτερης ζωής, είναι να κατακτήσετε τρία πράγματα που υπάρχουν στο σχολικό σας πρόγραμμα. Μόνο τρία! Οπως βλέπετε είμαι πολύ ολιγαρκής.

Η γλώσσα είναι όργανο σκέψης

Πριν και πάνω απ” όλα πρέπει ν” αποκτήσετε μια βαθιά γνώση της ρώσικης γλώσσας. Νομίζω πως η γνώση της ρούσικης γλώσσας είναι εξαιρετικά σπουδαίος παράγοντας στη γενική ανάπτυξη του καθένα. Γιατί δεν υπάρχει επιστήμη που θα σπουδάσετε στο μέλλον, ιδιαίτερα αν ακολουθήσετε τις ανθρωπιστικές σπουδές, και κανένας τομέας δημόσιας δραστηριότητας που να μη χρειάζεται μια γερή γνώση της ρώσικης γλώσσας. Ακόμη και στη συνηθισμένη καθημερινή ζωή μια τέτοια γνώση είναι απαραίτητη, για να μπορεί κανείς να εκφράσει σωστά και με ακρίβεια τις σκέψεις του, τα αισθήματά του ως τα κατάβαθα, τις προσωπικές συγκινήσεις του. Γιατί αν ένας άνθρωπος θέλει να τα μεταδώσει όλα αυτά στους άλλους ανθρώπους, πρέπει να τα εκφράζει με προτάσεις που θα είναι σωστά φτιαγμένες, και από την άποψη του συντακτικού και από την άποψη της γραμματικής.

Πιστεύω πως συχνά θ” ακούτε τους συντρόφους να λένε:«Καταλαβαίνω καλά το μάθημα και το ξέρω καλά, αλλά δεν μπορώ να στο πω». Γιατί δεν μπορούν; Απλούστατα γιατί δεν κατέχουν τη μητρική τους γλώσσα. Φανταστείτε πως ένας νεαρός θέλει να γράψει γράμμα στο κορίτσι του. Υποθέστε πως αυτό γινότανε πενήντα χρόνια πριν. Γράφει λοιπόν: «Αγαπημένη μου, η αγάπη μου για σένα είναι απέραντη. Η συγκίνησή μου είναι τόσο μεγάλη που δεν μπορώ να την εκφράσω. Δε βρίσκω τα λόγια». Βέβαια, μια απλοϊκή, αφελής κοπέλα θα έλεγε: «Τι υπέροχο!». Αλλά αν υποθέσουμε πως δεν είναι ούτε αφελής ούτε απλοϊκή, αλλά πολύ μορφωμένη; Είμαι βέβαιος πως μια τέτοια κοπέλα θα έλεγε: «Κουφιοκεφαλάκη μου, πόσο μυαλουδάκι σου λείπει»...

Το να μελετήσει κανείς τη μητρική του γλώσσα είναι πολύ σπουδαίο ζήτημα. Και οι πιο ανώτερες επιτεύξεις της ανθρώπινης σκέψης και τα πιο φλογερά αισθήματα θα μείνουν άγνωστα, αν δε δοθούν καθαρά και με ακρίβεια, με λέξεις. Η γλώσσα είναι όργανο για να εκφράζουμε τις σκέψεις. Και μια σκέψη τότε μόνο γίνεται σκέψη, όταν εκφράζεται, όταν έρχεται στην επιφάνεια με το μέσο της γλώσσας, όταν, όπως θα έλεγαν οι φιλόσοφοι, μεταβιβαστεί και αντικειμενοποιηθεί στους άλλους. Να γιατί πιστεύω πως η γνώση της μητρικής σας γλώσσας είναι η πιο θεμελιώδης ανάγκη για την παραπέρα δουλειά σας.

Τα Μαθηματικά διδάσκουν να σκέφτεται κανείς «λογικά»

Το δεύτερο θέμα που θεωρώ απόλυτα αναγκαίο για σας, είναι τα Μαθηματικά. Γιατί τονίζω τόσο τα Μαθηματικά; Γιατί τα θεωρώ μια τόσο σημαντική επιστήμη στις σημερινές ακριβώς συνθήκες και ακριβώς για σας, τη σοβιετική μαθητική νεολαία;

Πρώτο, τα Μαθηματικά πειθαρχούν το μυαλό, διδάσκουν να σκέφτεται κανείς «λογικά». Δε λέγεται τυχαία ότι τα Μαθηματικά είναι η γυμναστική του μυαλού. Δεν έχω καμιά αμφιβολία ότι το μυαλό σας θα βρίθει από ιδέες, αλλά αυτές οι ιδέες πρέπει να μπουν σε τάξη, να πειθαρχηθούν, να κατευθυνθούν – αν μπορεί να εκφραστεί κανείς έτσι – στο κανάλι της ωφέλιμης δουλειάς. Τα Μαθηματικά λοιπόν θα σας βοηθήσουν να τα βγάλετε πέρα μ” αυτήν τη δουλειά. Βέβαια, αυτές οι αλήθειες ισχύουν πιο πολύ για τους επιστήμονες παρά για σας και δε νομίζω πως θα πρέπει να σας σπρώξουν να μελετήσετε πάρα πολύ τα Μαθηματικά.

Δεύτερο – κι αυτό βρίσκεται ίσως πιο κοντά σας – η πρακτική εφαρμογή των Μαθηματικών είναι κολοσσιαία. Οποιαδήποτε επιστήμη κι αν σπουδάσετε, σε οποιαδήποτε ανώτερη σχολή κι αν μπείτε, σ” οποιονδήποτε τομέα δουλειάς κι αν απασχοληθείτε, αν θέλετε ν” αφήσετε τη σφραγίδα σας, τα Μαθηματικά τα χρειαζόσαστε παντού. Και ποιος από σας δεν ονειρεύεται να γίνει ναυτικός, αεροπόρος, πυροβολητής, ειδικευμένος εργάτης σε κάποιον κλάδο της βιομηχανίας, οικοδόμος, χύτης, εφαρμοστής, τορναδόρος κ.λπ., γεωπόνος, ζωοτρόφος, αγροβιολόγος, κ.λπ., σιδηροδρομικός, μηχανοδηγός, λογιστής κ.λπ.; Ομως, σ” όλα αυτά τα επαγγέλματα χρειάζεται να ξέρει κανείς καλά Μαθηματικά. Συνεπώς, αν θέλετε να κάνετε μια γεμάτη ζωή, γεμίζετε το κεφάλι σας με Μαθηματικά όποτε βρίσκετε την ευκαιρία. Θα σας βοηθήσει τρομερά αργότερα στη δουλειά σας.

Να ένα παράδειγμα: Ενας από τους καλύτερους οφθαλμίατρους της Μόσχας μού είπε κάποτε πως ένας οφθαλμίατρος που δεν ξέρει καλά Φυσική δεν είναι καλός οφθαλμίατρος. Δεν τον ρώτησα ποιο κλάδο της Φυσικής εννοούσε, αλλά προφανώς είχε την Οπτική υπόψη του. Λοιπόν, η Οπτική είναι ολότελα ζήτημα μαθηματικών τύπων».

Να γίνετε υγιείς Σοβιετικοί πολίτες

Ως τρίτο θέμα από τα μαθήματα του σχολείου ο Καλίνιν ξεχωρίζει τη Φυσική Αγωγή. Και εξηγεί γιατί:

«Πρωταρχικά γιατί θέλω να γίνετε υγιείς Σοβιετικοί πολίτες. Αν τα σχολεία μας βγάζουν ανθρώπους με σπασμένα νεύρα και χαλασμένα στομάχια που θα πρέπει να κάνουν κάθε χρόνο θεραπεία σε κάποιο αναρρωτήριο, τι καλό θα βγει απ” αυτό; Τέτοιοι άνθρωποι πολύ δύσκολα θα είναι ευτυχισμένοι. Τι ευτυχία μπορεί να υπάρχει χωρίς υγεία; Πρέπει να προετοιμαζόμαστε να γίνουμε γεροί, γεροί άντρες και γυναίκες.

Δεύτερο, ανάφερα τη σωματική αγωγή γιατί θέλω οι νέοι μας να γίνουν ευκίνητοι και σκληραγωγημένοι. Το ζήτημα δεν είναι να γεννιούνται όλοι οι άνθρωποι γεροί, ευκίνητοι και σκληραγωγημένοι. Υπάρχουν, βέβαια, άνθρωποι που γεννιούνται γεροί σαν βόδια, όπως λέμε. Αυτοί οι άνθρωποι παραμένουν υγιείς ακόμα κι όταν οι συνθήκες της ζωής γίνουν αβάσταχτες. Υπάρχει και μια παροιμία που λέει: Γερός σαν βόδι. Ομως, τέτοιοι άνθρωποι είναι λίγοι. Ο μέσος άνθρωπος αναπτύσσεται και φτιάχνεται στην υγεία στην πορεία της ζωής του. Αυτό ισχύει πιο πολύ για την ευκινησία και τη σκληραγωγία. Και η μια και η άλλη μπορεί ν” αποκτηθούν (…)

Ακόμα χρειαζόσαστε τη Φυσική Αγωγή και στην πρακτική ζωή. Τι είδους λοιπόν ευτυχία μπορεί να νιώσει ένας άνθρωπος, που υποφέρει από έλκος του στομάχου! Αλλά αν ένας άνθρωπος είναι γερός και όλα τα όργανα του σώματός του λειτουργούν φυσιολογικά – δηλαδή όταν δεν υποφέρει από ανορεξία, αϋπνίες κ.λπ. – θα ξεπεράσει όλες τις αντιξοότητες της ζωής με μεγαλύτερη ευκολία. Ετσι, για να γίνετε γεροί, για να εξασφαλίσετε τη μεγαλύτερη ευτυχία στη ζωή, πρέπει να στρωθείτε στη δουλειά της Φυσικής Αγωγής (…)

Σύντροφοι, όταν σας μίλησα για τη ρώσικη γλώσσα, τα Μαθηματικά και τη Φυσική Αγωγή, δε θέλησα σε καμιά περίπτωση να μειώσω τη σημασία των άλλων μαθημάτων του προγράμματος. Συνεπώς, αυτό δε σημαίνει πως πρέπει να παραμελήσετε όλα τ” άλλα μαθήματα. Καταπιάστηκα με αυτά τα τρία μαθήματα μονάχα γιατί τα θεωρώ το θεμέλιο που θα σας καταστήσει ικανούς να μάθετε όλα τα άλλα και να ζήσετε μια ζωή γεμάτη. Είμαι βέβαιος πως αν παίρνετε πολύ καλούς βαθμούς σ” αυτά τα τρία βασικά μαθήματα, η επιτυχία είναι εξασφαλισμένη και σ” όλα τ” άλλα μαθήματα του προγράμματος, μια που όλα αυτά συνδέονται στενά μεταξύ τους».

Πρωτοπόρα παιδαγωγική σκέψη

 

Μια μικρή ματιά στην τεράστια συμβολή του Αντόν Σεμιόνοβιτς Μακάρενκο

 

Ο Α. Σ. Μακάρενκο
Ένας από τους πιο γνωστούς σοβιετικούς παιδαγωγούς ήταν ο Αντόν Σεμιόνοβιτς Μακάρενκο (1888 – 1939). Μάχιμος εκπαιδευτικός από τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης, ανέλαβε αρχικά τη δημιουργία και διεύθυνση του σχολείου για τα αλητόπαιδα, τα παιδιά του δρόμου, που πήρε το όνομα «αποικία Γκόρκι», και αργότερα συνέχισε διευθύνοντας την εργατική παιδική κομμούνα «Ντζερζίνσκι».

 

Η νέα εργατική εξουσία στη Σοβιετική Ρωσία έπρεπε πέραν όλων των άλλων να αντιμετωπίσει το εκρηκτικό πρόβλημα των παιδιών του δρόμου. Ήταν πρόβλημα που δημιούργησε ο ιμπεριαλιστικός Α” Παγκόσμιος Πόλεμος και η στρατιωτική επέμβαση 14 καπιταλιστικών κρατών (μεταξύ αυτών και της Ελλάδας) ενάντια στην Επανάσταση. Επρόκειτο για 7,5 εκατομμύρια εγκαταλελειμμένα τέτοια παιδιά τα πρώτα χρόνια της σοβιετικής εξουσίας. Παιδιά του δρόμου που μέσα στη βιοπάλη συχνά κατέληγαν σε συμμορίες που έκλεβαν, επαιτούσαν, εκ των οποίων μάλιστα τουλάχιστον το 10% έκανε και χρήση ναρκωτικών ουσιών. Παρά το μέγεθος του προβλήματος, τις τεράστιες καταστροφές που είχαν προκληθεί από τους πολέμους, η Σοβιετική Ένωση το πάλεψε και μέσα σε μερικά χρόνια κατάφερε με οργανωμένο τρόπο να περιθάλψει και να μορφώσει όλα αυτά τα παιδιά σε ειδικές μορφωτικές – εργασιακές κολεκτίβες.

Ο Μακάρενκο, λοιπόν, είχε καθοριστικό ρόλο σε αυτόν τον άθλο και μέσα από αυτή τη δουλειά ανέπτυξε το σύστημα των παιδαγωγικών του απόψεων, που συνέβαλε στην ανάπτυξη της παιδαγωγικής σκέψης όχι μόνο της Σοβιετικής Ένωσης, μα και των άλλων σοσιαλιστικών χωρών και γενικότερα των μαρξιστών παιδαγωγών.

Πρωτοπόροι σε αχαρτογράφητα νερά

Στη νέα σοβιετική κοινωνία ο σκοπός της αγωγής της νέας γενιάς και του λαού είναι η κομμουνιστική αγωγή, η διαμόρφωση ενός νέου τύπου ανθρώπου, που κι αυτός με τη σειρά του θα συνδιαμορφώνει τη νέα κοινωνία. Και αυτός ο σκοπός καθορίζεται από τις ίδιες τις κοινωνικές ανάγκες. Γράφει χαρακτηριστικά σε άρθρο της τη δεκαετία του ’60 η Ρόζα Ιμβριώτη για τον Α. Σ. Μακάρενκο, με αφορμή τα 25 χρόνια από το θάνατό του: «Το καινούργιο σχολείο εκλήθηκε να σχηματίσει «τη νέα γενιά των οικοδόμων του σοσιαλισμού» και αρχιμάστορας σε τούτο το έργο στάθηκε ο Μακάρενκο».

 

Εκατομμύρια ήταν τα άστεγα παιδιά τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης

Και ο ίδιος ο Μακάρενκο σε διάλεξή του επισημαίνει:

«Η υπόθεσή μας, η υπόθεση της κομμουνιστικής μόρφωσης, είναι μια υπόθεση νέα, που έχει παγκόσμια σημασία. Αν πάρουμε έναν οποιονδήποτε τομέα, λ.χ. την τεχνική, τη λογοτεχνία ή κανέναν άλλο, θα δούμε πως στο πλαίσιο αυτού του τομέα εφαρμόζουμε πάντα κάτι απ” τις περασμένες γενιές. Όμως στον τομέα της κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης η κατάσταση είναι πολύ πιο περίπλοκη, γιατί πριν από 20 χρόνια αυτές οι δυο λέξεις – κομμουνιστική μόρφωση – σχεδόν δεν χρησιμοποιούνταν. Και δεν διστάζουμε να βεβαιώσουμε πως όσον αφορά τις λεπτομέρειες της δουλειάς μας πλανιόμαστε ακόμα στο σκοτάδι και θα πλανιόμαστε και δεν μπορεί να μην πλανιόμαστε. Αν πούμε πως μέσα στα είκοσι χρόνια πετύχαμε να φτιάξουμε, να τελειώσουμε και να ολοκληρώσουμε μια νέα, μια μεγάλη σχολή, τη σχολή της κομμουνιστικής μόρφωσης, αυτό δεν θα ήταν παρά απλός κομπασμός. Στη δουλειά αυτή είμαστε όλοι πρωτοπόροι και τα λάθη είναι χαρακτηριστικό των πρωτοπόρων. Το σπουδαίο είναι να μην απελπιζόμαστε απ” τα λάθη και πάντα να τα υπερνικάμε».

Τι είναι η κολεκτίβα

Στο επίκεντρο της παιδαγωγικής του σκέψης είναι η θεωρία της «διαπαιδαγώγησης στην ομάδα και με την ομάδα» (κολεκτίβα). Στην κοινωνία δεν υπάρχουν άτομα έξω από αυτήν, γι” αυτό δεν μπορεί να υπάρχει διαχωρισμός της προσωπικής τύχης του ατόμου, του προσωπικού δρόμου ευτυχίας που να αντιπαρατίθεται στην τύχη και στην ευτυχία της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο λοιπόν, για τον Μακάρενκο, ζευγάρι «καθηγητής – μαθητής» δεν υπάρχει, η μέθοδος διαπαιδαγώγησης δεν απορρέει από αυτό το ζευγάρι, αλλά από το σύνολο του σχολείου, από την κολεκτίβα, την οργάνωση και το στιλ δουλειάς της.

 

Κομμουνάροι της «Κομμούνας Ντζερζίνσκι» παρελαύνουν στο Χάρκοβο το 1932

Γράφει ο ίδιος ο Μακάρενκο σχετικά: «Εγώ έγινα δάσκαλος 17 χρονών και πολύ καιρό πίστευα πως το καλύτερο απ” όλα είναι να διαμορφώσω τον ένα μαθητή, να τον διαπαιδαγωγήσω, ύστερα να διαπαιδαγωγήσω τον δεύτερο, τον τρίτο, τον δέκατο, να τους διαπαιδαγωγήσω όλους και τότε θα “χω στη διάθεσή μου καλή κολεκτίβα. Με τον καιρό μου δημιουργήθηκε η πεποίθηση πως δεν πρέπει να μιλάς με τον κάθε μαθητή ξεχωριστά, μα σ” όλους μαζί, να δημιουργήσεις τέτοιες μορφές που θα επιβάλλουν σε όλους να μετέχουν στη γενική δραστηριότητα. έτσι διαπαιδαγωγούμε την κολεκτίβα, τη σφιχτοδένουμε, την κάνουμε ισχυρή και ύστερα η ίδια γίνεται μεγάλη διαπαιδαγωγητική δύναμη. Είμαι βαθιά πεπεισμένος γι” αυτό».

Πρακτικά, ο παιδαγωγός παίρνει υπόψη του το άτομο, δεν αφαιρείται από αυτό, αλλά προσπαθεί να προβάλει τις καλύτερες πλευρές του χρησιμοποιώντας τη δύναμη της κολεκτίβας – ομάδας – για να διαμορφώσει την προσωπικότητα του ατόμου και να επιδράσει σε αυτό.

Μια από τις θεμελιώδεις αρχές που εφάρμοσε στην πράξη ο Μακάρενκο, αυτή της συμμετοχής των παιδιών στην παραγωγική δραστηριότητα μιας κομμουνιστικής κολεκτίβας, διατυπώθηκε αρχικά από τους Κ. Μαρξ και Φ. Ενγκελς. Σ” αυτή στηριζόταν η αντίληψη πως μέσα από την εργασιακή δραστηριότητα το παιδί μπορεί καλύτερα να συνειδητοποιήσει τις φυσικές και κοινωνικές νομοτέλειες και να αναπτύξει πολύπλευρα την προσωπικότητά του.

 

Ο Μ. Γκόρκι (καθιστός στη μέση) και ο Α. Σ. Μακάρενκο (όρθιος δεύτερος από αριστερά) με νέους της «αποικίας Γκόρκι»

Έτσι λοιπόν, η κολεκτίβα όπως την περιγράφει ο Μακάρενκο δεν είναι άθροισμα σκόρπιων ατόμων, μια απλή ομάδα αλληλοεπιδρώντων ατόμων (όπως π.χ. μια παρέα), αλλά ένας ζωντανός κοινωνικός οργανισμός, ένα στοχοπροσηλωμένο σύνολο ατόμων όπου υπάρχει οργάνωση, όργανα συλλογικά καθοδήγησης και ευθύνης, σύνδεση και υπεύθυνη αλληλεξάρτηση ανάμεσα στα μέλη της, σχέσεις συντροφικές και όχι απλώς φιλίας, αγάπης, καλής γειτονίας. Τα μέλη της κολεκτίβας έχουν κοινά συμφέροντα, σκοπούς, ιδανικά, ξέρουν να συνεργάζονται με τον σύντροφο και όχι να υποτάσσονται στη δύναμη και στον πλούτο. Η ενέργεια κάθε ξεχωριστού μέλους υποτάσσεται στις κοινές ενέργειες. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της κολεκτίβας είναι επίσης η συνεχής ζωντάνια, η διαρκής ετοιμότητα για δράση, η διάθεση για δουλειά και θυσίες, η συναίσθηση του καθήκοντος, της αξιοπρέπειας, της υπερηφάνειας για τις αξίες της κολεκτίβας.

Πειθαρχία υπερνίκησης των δυσκολιών

Αναπόσπαστα δεμένη με την κολεκτίβα ο Μακάρενκο βλέπει τη σοβιετική πειθαρχία. Λέει σχετικά με το ζήτημα της πειθαρχίας σε διάλεξή του για τις παιδαγωγικές αντιλήψεις του:

«Το πρόβλημα της πειθαρχίας έχει μεγάλη σημασία. Αναταράζει και κρατάει σε ένταση όλο τον κόσμο. Παρ” όλα αυτά στην πρακτική των σχολείων μας μιλάνε και σήμερα για πειθαρχία χαλιναγώγησης.

Είναι αυτή σοβιετική πειθαρχία; Η πειθαρχία χαλιναγώγησης ζητάει: Να κάνεις ή να μην κάνεις την τάδε δουλειά, να μην αργείς στο σχολείο, να μη σπας το μελανοδοχείο στους τοίχους, να μη βρίζεις τους δασκάλους. Θα μπορούσα ν” αναφέρω και μερικούς άλλους κανόνες που αρχίζουν με το «να μη». Αυτό όμως δεν είναι σοβιετική πειθαρχία. Η σοβιετική πειθαρχία είναι πειθαρχία υπερνίκησης των δυσκολιών, πάλης και προόδου, πειθαρχία επιμονής για την επίτευξη του σκοπού. Έχει τάχα λυθεί σ” εμάς το πρόβλημα των σκοπών και των καθηκόντων της διαπαιδαγώγησης; Το ζήτημα αυτό πρέπει να διευκρινιστεί. Λέμε πως το παιδί πρέπει να είναι καθωσπρέπει, να είναι αναπτυγμένο, νοικοκυρεμένο, πειθαρχημένο, τολμηρό, τίμιο, με θέληση κι άλλες ωραίες λέξεις. Μήπως όμως και στο αγγλικό σχολείο δεν προσπαθούν να είναι το παιδί με θέληση, τίμιο και νοικοκυρεμένο; Κι αυτοί έτσι λένε. Όχι, αυτή η διατύπωση δεν καθορίζει τους σκοπούς μας.

Οι σκοποί μας είναι άλλοι: Πρέπει να δώσουμε στα παιδιά κομμουνιστική αγωγή. Μ” άλλα λόγια οι σκοποί μας μπορούν να εκφραστούν μόνο στις ιδιότητες του χαρακτήρα, που καθορίζουν την προσωπικότητα του κομμουνιστή, κι αυτές οι ιδιότητες πρέπει να εκφράζονται με ακρίβεια και καθαρότητα.

Και για να δούμε, τι ξέρουμε για το χαραχτήρα του μέλους της κολεκτίβας – του ανθρώπου που είναι κομμουνιστική η αγωγή του! Τι γνώμη έχουμε γι” αυτόν τον άνθρωπο; Αν πούμε πως είναι τίμιος, πως πρέπει να έχει θέληση, πρέπει να είναι δραστήριος, αυτό δεν θα πει τίποτα. Τα προσόντα αυτά δεν είναι μόνο δικά μας.

Η τιμιότητα του κομμουνιστή πρέπει να διαφέρει από την τιμιότητα του λεγόμενου «καλού Αγγλου». Γιατί ακόμα και η Αγία Γραφή μιλάει για τιμιότητα.

Η δική μας τιμιότητα απαιτεί θετική ενότητα ανάμεσα στους εργαζόμενους, σεβασμό προς κάθε εργαζόμενο, σεβασμό προς τη μικρή κολεκτίβα μας και προς την κολεκτίβα ολόκληρης της σοβιετικής κοινωνίας, σεβασμό προς τους εργαζόμενους όλων των χωρών.

Μόνο σ” αυτό το φόντο μιλάμε εμείς για τιμιότητα. Κάθε ηθικό προτέρημα αποκτά σ” εμάς περιεχόμενο διαφορετικό απ” ό,τι έχει στην αστική τάξη. Σ” εμάς χρειάζεται μια ιδιαίτερη εναρμόνιση των ηθικών προτερημάτων, που δεν μοιάζει καθόλου, ας πούμε, με της Αγγλίας. Αυτά ακριβώς τα ιδιαίτερα προσόντα του ηθικού ατόμου πρέπει ν” αναπτύξουμε».

Κομμουνιστικά προσόντα

«Ας πάρουμε για παράδειγμα μια τέτοια σπουδαία ικανότητα, όπως το πρακτικό πνεύμα, στο οποίο δίνει ιδιαίτερη προσοχή ο σύντροφος Μολότοφ στην εισήγησή του στο 18ο Συνέδριο του Κόμματος.

Και απ” την αστική άποψη το πρακτικό πνεύμα είναι καλή ιδιότητα. Όμως πώς το εννοούν το πρακτικό πνεύμα στον αστικό κόσμο; «Πρέπει να είναι πρακτικός ο άνθρωπος, γιατί υπάρχουν πολλοί που δεν είναι πρακτικοί και πρέπει να είσαι ισχυρότερος απ” αυτούς». Το αστικό πρακτικό πνεύμα είναι προσόν, για να νικήσει ο πρακτικός τούς μη πρακτικούς, να επιπλεύσει, να τους μετατρέψει σε δούλους, σε εκμεταλλευόμενους.

Τέτοιο πρακτικό πνεύμα είναι μέσο εκμετάλλευσης. Σ” εμάς όμως κάθε σοβιετικός άνθρωπος πρέπει να είναι πρακτικός, το πρακτικό πνεύμα του ενός δεν μπορεί να εμποδίζει το πρακτικό πνεύμα του άλλου. Ωστε σ” εμάς το πρακτικό πνεύμα είναι ηθική ιδιότητα, και η απαίτηση του πρακτικού πνεύματος ηθική απαίτηση. Και πρέπει να καλλιεργούμε το πρακτικό πνεύμα στον κάθε άνθρωπο.

Πάρτε μια άλλη έννοια, όπως η ακρίβεια. Στους λόγους του συντρόφου Στάλιν και στις τελευταίες υποδείξεις της κυβέρνησής μας τονίζεται η σημασία αυτού του προσόντος. Στην εκπαιδευτική μας εργασία το να είναι κανείς ακριβής, το θεωρούμε ιδιότητα του πραγματικού κομμουνιστικού χαρακτήρα. Πρέπει όμως το προσόν αυτό ν” αναπτύσσεται σε τέτοιο βαθμό, ώστε η ακρίβεια του υφισταμένου να είναι μια και ομοιόμορφη ηθική ιδιότητα.

Πάρτε ένα ακόμα προσόν του χαρακτήρα, όπως η ικανότητα προσανατολισμού, η ικανότητα να προσανατολίζεσαι στις πιο πολύπλοκες συνθήκες πολύ γρήγορα, με μεγάλη ακρίβεια, πολύ ήρεμα, με πεποίθηση, χωρίς φωνές, χωρίς υστερίες, χωρίς πανικό, χωρίς τσιρίγματα. Οφείλουμε ν” αναπτύξουμε αυτή την ικανότητα.

Τέλος ας πάρουμε ένα άλλο σπουδαίο προσόν του χαρακτήρα, καθαρά κομμουνιστικό προσόν, όπως η ικανότητα να ξέρεις να υποτάσσεσαι στον σύντροφο – όχι στον πλούσιο, όχι στον αφέντη μα στον σύντροφο – και ταυτόχρονα η ικανότητα να ξέρεις να δίνεις εντολές στον σύντροφο. Είμαστε σύντροφοι, φίλοι, μα όταν τύχει κάποτε και πάρω το δικαίωμα να διατάζω, τότε εγώ πρέπει να ξέρω να διατάζω κι εσύ πρέπει να ξέρεις να υποτάσσεσαι, ξεχνώντας πως πριν από ένα λεπτό ήμασταν φίλοι. Αυτό το προσόν του χαρακτήρα μπορεί ν” αναπτυχθεί μόνο στη χώρα μας, όπου δεν υπάρχουν εκμεταλλευτικές τάξεις, ούτε εξουσία που πηγάζει απ” την οικονομική δύναμη, την ιδιοκτησία, τη θέση του αφέντη. Όλα αυτά τα προσόντα πρέπει να τα αναπτύξουμε στη νεολαία μας.

Ανέφερα πολύ λίγα απ” τα πάρα πολλά προσόντα.

Τώρα ρωτάνε: Ποια μέσα έχουμε για την ανάπτυξη αυτών των προσόντων; Για να μάθεις να διατάζεις το σύντροφο δεν υπάρχει άλλος δρόμος παρά να εξασκηθείς να διατάζεις, όχι όμως παίζοντας και γελώντας μα έτσι, που η μη εκτέλεση της διαταγής να τιμωρείται και ο σύντροφος να είναι υπεύθυνος μπροστά στην κολεκτίβα.

Αυτά είναι, σύντροφοι, τα βασικά που ήθελα να σας πω. Πρέπει να οργανώσουμε την κολεκτίβα έτσι, που να καλλιεργούνται πραγματικά, όχι φανταστικά, μα αληθινά, ρεαλιστικά προσόντα του ατόμου. Να τι οφείλουμε να κάνουμε και τότε, μέσα σ” αυτές τις συνθήκες, η ατομική μέθοδος θα επενεργεί πολύ πιο αποτελεσματικά, ομορφότερα και πιο σύμφωνα με το σκοπό που επιδιώκουμε. Γι” αυτό, αν δεν υπάρχει κολεκτίβα και κολεκτιβίστικη διαπαιδαγώγηση, τότε, εφαρμόζοντας την ατομική μέθοδο, διατρέχουμε τον κίνδυνο να διαπαιδαγωγήσουμε μόνο άτομα».

 

Για τη μαστοριά του παιδαγωγού

«Βασική αρχή μου ήταν πάντα: «Όσο μπορείς πρόβαλλε μεγαλύτερες απαιτήσεις απ” τον άνθρωπο, μα παράλληλα δείχνε του όσο μπορείς μεγαλύτερο σεβασμό». Στη διαλεκτική μας αυτό είναι ένα και το ίδιο πράγμα: Δεν μπορούμε ν” απαιτούμε περισσότερα απ” τον άνθρωπο που δε σεβόμαστε. Όταν απαιτούμε πολλά απ” τον άνθρωπο, μέσα σ” αυτήν ακριβώς την απαίτησή μας βρίσκεται και ο σεβασμός μας. Σεβόμαστε τον άνθρωπο ακριβώς γιατί απαιτούμε, ακριβώς γιατί αυτή η απαίτηση εκδηλώνεται», έλεγε ο Μακάρενκο και αυτήν την αρχή ακολουθούσε ως παιδαγωγός, αυτή τη διδαχή άφησε πίσω του.

Όπως και ο Μ. Γκόρκι (το όνομα του οποίου πήρε η αποικία του Μακάρενκο, καθώς και ο Γκόρκι είχε μεγαλώσει στο δρόμο ως παιδί), ο Μακάρενκο έχει βαθιά πίστη στον άνθρωπο και ξέρει να φέρνει στην επιφάνεια τον καλύτερο εαυτό του. Λέει ως συμβουλή προς τους εκπαιδευτικούς: «Όταν έχετε μπροστά σας ένα μαθητή, αγόρι ή κορίτσι, πρέπει να ξέρετε να βλέπετε το καλό περισσότερο απ” ό,τι φαίνεται από την πρώτη ματιά».

Εξαιρετικά απαιτητικός δεν ήταν δε μόνο από τους μαθητές του, αλλά πρώτα και κύρια από τον ίδιο του τον εαυτό, δίνοντας και το παράδειγμα, αλλά ταυτόχρονα ανακαλύπτοντας διαρκώς τρόπους να βελτιώνονται ο ίδιος και η δουλειά του. Είναι χαρακτηριστικό ότι υποστήριζε για τον εαυτό του πως δεν είχε έμφυτο ταλέντο ως εκπαιδευτικός, αλλά απέκτησε μαστοριά μέσα από την επίμονη δουλειά και την πείρα του:

«Μπορούμε άραγε να στηριζόμαστε μονάχα στο ταλέντο; Πόσους άραγε μεγάλους παιδαγωγούς με ταλέντο έχουμε; Και γιατί πρέπει να υποφέρει το παιδί που βρέθηκε στα χέρια ενός παιδαγωγού χωρίς ταλέντο; Όχι. Πρέπει να μιλάμε μόνο για μαστοριά, δηλαδή για τη θεμελιακή γνώση της διαδικασίας της διαπαιδαγώγησης, για την επιστήμη της Αγωγής. Δουλεύοντας έφτασα στο συμπέρασμα πως το ζήτημα το λύνει η μαστοριά, η θεμελιωμένη στην αντίληψη, στην ειδίκευση».

“Οσο για το τι σημαίνει μαστοριά, ο ίδιος περιγράφει γλαφυρά: «Έγινα πραγματικός μάστορας μόνο όταν έμαθα να λέω το «έλα εδώ» με 15 – 20 αποχρώσεις, όταν έμαθα να δίνω στην έκφραση του προσώπου μου, στη στάση, στη φωνή, άλλους τόνους. Και τότε δε φοβόμουνα πως μπορεί κάποιος να μη μ” ακούσει και να μην αντιδράσει όπως πρέπει».

Σ” αυτό το πνεύμα, θεωρούσε πως η μαστοριά μπορεί και πρέπει να διδάσκεται κιόλας στους εκπαιδευτικούς:

«Είμαι βέβαιος πως στο μέλλον στα ανώτατα παιδαγωγικά ιδρύματα θα διδάσκεται χωρίς άλλο και η εκγύμναση της φωνής και η στάση και ο τρόπος να κυριαρχείς στον εαυτό σου και στην έκφραση του προσώπου σου, γιατί χωρίς αυτό δεν είναι για μένα νοητή η δουλειά του εκπαιδευτικού. Φυσικά η εκγύμναση της φωνής δε χρειάζεται μόνο για να τραγουδάμε ή να μιλάμε όμορφα, αλλά για να ξέρουμε να εκφράζουμε τις σκέψεις και τα αισθήματά μας με μεγαλύτερη ακρίβεια, πειστικότητα και επιτακτικά. Όλα αυτά είναι ζητήματα της παιδαγωγικής τεχνικής.

Λόγου χάρη για τη φωνή: Πώς πρέπει να κάνετε την παρατήρηση, έως ποια όρια έχετε το δικαίωμα να δείχνετε την οργή ή την αγανάκτησή σας; Έχετε το δικαίωμα; Κι αν το έχετε, πώς πρέπει να τα δείξετε; Αυτή η συνεχής επίδραση του μορφωτή, αυτή ακριβώς είναι η διαπαιδαγώγηση. Ο διαπαιδαγωγούμενος προσλαμβάνει την ψυχή σας και τις σκέψεις σας όχι γιατί ξέρει τι γίνεται στην ψυχή σας, μα γιατί σας βλέπει, σας ακούει. Όταν πηγαίνουμε στο θέατρο και καμαρώνουμε τους ηθοποιούς που παίζουν θαυμάσια, το παίξιμό τους αυτό είναι η αισθητική ευχαρίστησή μας. Εδώ ο διαπαιδαγωγούμενος έχει κι αυτός μπροστά του ένα ζωντανό οργανισμό, όμως που δεν παίζει θέατρο, μα διαπαιδαγωγεί».